అరణ్యపర్వ - అధ్యాయ 314
॥ శ్రీః ॥
3.314. అధ్యాయః 314
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Topics
యుధిష్ఠిరేణ సరస్తీరశాయినాం భ్రాతృణామబలోకనేన సకరుణం పరిదేవనపూర్వకం పానీయపానాయ ప్రయతనం ॥ 1 ॥
తథా యక్షేణ స్వీయప్రశ్నానాముత్తరదానమంతరా జలపానస్య దుశ్శకత్వకథనేన తత్ప్రతిపేధనే తేషాం సముచితోత్తరదానం ॥ 2 ॥
తతస్తుష్టేన యక్షేణ భీమాదీనాం చతుర్ణాముజ్జీవనం ॥ 3 ॥
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Text
వైశంపాయన ఉవాచ। 3-314-0x(2879)(27948)
స దదర్శ హతాన్భ్రాతృఁల్లోకపాలానివ చ్యుతాన్।
యుగాంతే సమనుప్రాప్తే శక్రవైశ్రవణోపమాన్ ॥ 3-314-1(27949)
వినికీర్ణధనుర్బాణం దృష్ట్వా నిహతమర్జునం।
భీమసేనం యమౌ చైవ నిర్విచేష్టాన్గతాయుషః ॥ 3-314-2(27950)
సదీర్ఘముష్ణం నిఃశ్వస్య శోకబాష్పపరిప్లుతః।
తాందృష్ట్వా పతితాన్భ్రాతౄన్సర్వాంశ్చింతాసమన్వితః। 3-314-3(27951)
నను త్వయా మహాబాహో ప్రతిజ్ఞాతం వృకోదర।
సుయోధనస్య భేత్స్యామి గదయా సక్థినీ రణే ॥ 3-314-4(27952)
వ్యర్థం తదద్య మే సర్వం త్వయి వీరే నిపాతితే।
మహాత్మని మహాబాహో కురూణాం కీర్తివర్ధనే ॥ 3-314-5(27953)
మనుష్యసంభవా వాచో విధర్మిణ్యః ప్రతిశ్రుతాః।
భవతాందివ్యవాచస్తు తా భవంతు కథం మృపా ॥ 3-314-6(27954)
దేవాశ్చాపి యదాఽవోచన్మూతకే త్వాం ధనంజయ।
సహస్రాక్షాదనవరః కుంతి పుత్రస్తవేతి వై ॥ 3-314-7(27955)
ఉత్తరే పారియాత్రే చ జగుర్భూతాని సర్వశః।
విప్రనష్టాం శ్రియం చైషామాహర్తా పునరోజసా ॥ 3-314-8(27956)
నాస్య జేతా రణే కశ్చిదజేతా నైష కస్యచిత్।
సోయం మృత్యువశం యాతః కథం జిష్ణుర్మహాబలః ॥ 3-314-9(27957)
అయంమమాశాం సంహత్య శేతే భూమౌ ధనంజయః।
ఆశ్రిత్యయం వయం నాథం దుఃఖాన్యేతానిసేహిమ ॥ 3-314-10(27958)
రణే ప్రగల్భౌ వీరౌ చసదా శత్రునిబర్హణౌ।
కథం రిపువశం యాతౌ కుంతీపుత్రౌ మహాబలౌ।
యౌ సర్వాస్త్రాప్రతిహతౌ భీమసేనధనంజయౌ ॥ 3-314-11(27959)
అశ్మసారమయం నూనం హృదయం మమ దుర్హృదః।
యమౌ యదేతౌ దృష్ట్వాఽద్య పతితౌ నావదీర్యతే ॥ 3-314-12(27960)
శాస్త్రజ్ఞా దేశకాలజ్ఞాస్తపోయుక్తాః క్రియాన్వితాః।
అకృత్వా సదృశం కర్మ కిం శేధ్వం పురుషర్షభాః ॥ 3-314-13(27961)
అవిక్షతశరీరాశ్చాప్యప్రమృష్టశరాసనాః।
అసంజ్ఞా భువి సంగంయ కిం శేష్వమపరాజితాః ॥ 3-314-14(27962)
సానూనివాద్రేః సంసుప్తాందృష్ట్వా భ్రాతృన్మహామతిః।
సుఖం ప్రసుప్తాన్ప్రస్విన్నః ఖిన్నః కష్టాం దశాం గతః ॥ 3-314-15(27963)
ఏవమేవేదమిత్యుక్త్వా ధర్మాత్మా స నరేశ్వరః।
శోకసాగరమధ్యస్థో దధ్యౌ కారణమాకులః ॥ 3-314-16(27964)
ఇతికర్తవ్యతాం చేతి దేశకాలవిభాగవిత్।
నాభిపేదే మహాబాహుశ్చింతయానో మహామతిః ॥ 3-314-17(27965)
అథసంస్తభ్య ధర్మాత్మా తదాఽఽత్మానం తపఃసుతః।
ఏవంవిలప్య బహుధా ధర్మపుత్రో యుధిష్ఠిరః।
బుద్ధ్యా విచింతయామాసవీరాః కేన నిపాతితాః ॥ 3-314-18(27966)
నైషాం శస్త్రప్రహారోస్తి పదం నేహాస్తి కస్యచిత్।
భూతం మహదేదం మన్యే భ్రాతరో యేన మే హతాః ॥ 3-314-19(27967)
ఏకాగ్రం చింతయిష్యామి పీత్వా వేత్స్యామి వా జలం।
`భ్రాతౄణాం న్న్యసనం ఘోరం సమమేవ మహాత్మనాం' ॥ 3-314-20(27968)
స్యాత్తు దుర్యోధనేనేదముపాంశు పరికల్పితం।
గాంధారరాజరచితం సతతం జిహ్మవుద్ధినా ॥ 3-314-21(27969)
యస్ కార్యమకార్యం వా సమమేవ భవత్యుత।
కస్తస్య విశ్వసేద్వీరో దుష్కృతేరకృతాత్మనః ॥ 3-314-22(27970)
అథవా పురుషైర్గూఢైః ప్రయోగోఽయందురాత్మనః।
భవేదితి మహాబుద్ధిర్బహుధా సమచింతయత్ ॥ 3-314-23(27971)
`ఆచార్యం కింను వక్ష్యామి కృపం భీష్మమహం ను కిం।
విదురం కింను వక్ష్యామి బృహస్పతిసమం నయే ॥ 3-314-24(27972)
అంబాం చ కింను వక్ష్యామి సర్వదా దుఃఖభాగినీం।
దృష్ట్వా మాం భ్రాతృభిర్హీనం పృచ్ఛంతీం పుత్రగృద్ధినీం ॥ 3-314-25(27973)
యదా త్వం భ్రాతృభిః సర్వైః శక్రతుల్యపరాక్రమైః।
సార్ధం వనం గతో వీరైః కథమేకస్త్వమాగతః' ॥ 3-314-26(27974)
కస్య కింను విషేణేదముదకం దూపితం యథా।
మృతానామపి చైతేషాం వికృతం నైవ జాయతే।
ముఖవర్ణాః ప్రసన్నా మే భ్రాతౄణామిత్యచింతయత్ ॥ 3-314-27(27975)
ఏకైకశశ్చౌఘబలానిమాన్పురుపసత్తమాన్।
కోఽన్యః ప్రతిసమాసేత కాలాంతకయమాదృతే ॥ 3-314-28(27976)
ఏతేన వ్యవసాయేన తత్తోయం వ్యవగాఢవాన్।
పాతుకామశ్చ తత్తోయమంతరిక్షాత్స శుశ్రువే ॥ 3-314-29(27977)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-30x(2880)
అహం బకః శైవలమత్స్యభక్షో
నీతా మయా ప్రేతవశం తవానుజాః।
త్వం పంచమో భవితా రాజపుత్ర
న చేత్ప్రశ్నాన్పృచ్ఛతో వ్యాకరోపి ॥ 3-314-30(27978)
మా తాత సాహసంకార్పీర్మమ పూర్వపరిగ్రహః।
ప్రశ్నానుక్త్వా తు కౌంతేయ తతః పిబ హరస్వ చ ॥ 3-314-31(27979)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-32x(2881)
రుద్రాణాం వా వసూనాం వామరుతాం వా ప్రధానభాక్।
పృచ్ఛామి కో భవాందేవో నైతచ్ఛకునినా కృతం ॥ 3-314-32(27980)
హిమవాన్పారియాత్రశ్చ వింధ్యో భలయ ఏవ చ।
చత్వారః పర్వతాః కేన పాతితా భువి తేజసా ॥ 3-314-33(27981)
త్వయాఽతీవ మహత్కర్మ కృతం చ బలినాంవర।
`వినిఘ్నతా మహేష్వాసాంశ్చతురోపి మమాత్మజాన్' ॥ 3-314-34(27982)
యాన్న దేవాన గంధర్వానాసురాశ్చ న రాక్షసాః।
విపహేరన్మహాయుద్ధే కృతం తే తన్మహాద్భుతం ॥ 3-314-35(27983)
న తే జానామి యత్కార్యం నాభిజానామి కాంక్షిత్తం।
కౌతూహలం మహజ్జాతం సాధ్వసం చాగతం మమ ॥ 3-314-36(27984)
యేనాస్స్యుద్విగ్నహృదయః సముత్పన్నశిరోజ్వరః।
పృచ్ఛామి భగవంస్తస్మాత్కో భవానిహ తిష్ఠతి ॥ 3-314-37(27985)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-38x(2882)
యక్షోఽహమస్మి భద్రం తే నాస్మి పక్షీ జలేచరః।
మయైతే నిహతా సర్వే భ్రాతరస్తే నివారితాః ॥ 3-314-38(27986)
వైశంపాయన ఉవాచ। 3-314-39x(2883)
తతస్తామశివాం శ్రుత్వావాచం స పరుపాక్షరాం।
యక్షస్ బ్రువతో రాజన్నాకంపత తదాఽఽస్థితః ॥ 3-314-39(27987)
విరూపాక్షం మహాకాయం యక్షం తాలసముచ్ఛ్రయం।
జ్వలనార్కప్రతీకాశమధృష్యం పర్వతోపమం ॥ 3-314-40(27988)
సేతుమాశ్రిత్య తిష్ఠంతం దద్రశ భరతర్షభః।
మేఘగంభీరనాదేన తర్జయంతం మహాస్వనం ॥ 3-314-41(27989)
`ఉవాచ యక్షః కౌంతేయం భ్రాతృశోకప్రపీడితం' ॥ 3-314-42(27990)
ఇమే తేభ్రాతరో రాజన్వార్యమాణఆ మయాఽసకృత్।
బలాత్తోయం జిహీర్షంతస్తతో వై మృదితా మయా।
న పేయముదకం రాజన్ప్రాణానిహ పరీప్సతా ॥ 3-314-43(27991)
పార్థ మా సాహసం కార్పీర్మమ పూర్వపరిగ్రహః।
ప్రశ్నానుక్త్వా తు కౌంతేయ తతఃపిబ హరస్వ చ ॥ 3-314-44(27992)
యూధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-45x(2884)
న చాహం కామయే యక్ష తవ పూర్వపరిగ్రహం ॥ 3-314-45(27993)
కామం నైతత్ప్రసంసంతి సంతో హి పురుషాః సదా।
యదాత్మనా స్వమాత్మానం ప్రశంసేత్పురుషర్షభ।
యథాప్రజ్ఞం తు తే ప్రశ్నాన్ప్రతివక్ష్యామి పృచ్ఛ మాం ॥ 3-314-46(27994)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-47x(2885)
కింస్విదాదిత్యమున్నయతి కే చ తస్యాభితశ్చరాః।
కశ్చైనమస్తం నయతికస్మింశ్చ ప్రతితిష్ఠతి ॥ 3-314-47(27995)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-48x(2886)
బ్రహ్మాదిత్యమున్నయతి దేవాస్తస్యాభితశ్చరాః।
ధర్మశ్చాస్తం నయతి చ సత్యే చ ప్రతితిష్ఠతి ॥ 3-314-48(27996)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-29x(2887)
కేన స్విచ్ఛ్రోత్రియో భవతి కేన స్విద్విందతే మహత్।
కేన స్విద్ద్వితీయవాన్భవతిరాజన్కేన చ బుద్దిమాన్ ॥ 3-314-49(27997)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-50x(2888)
శ్రుతేన శ్రోత్రియో భతి రతపసా విందతే మహత్।
ధృత్యా ద్వితీయవాన్భవతి బుద్ధిమాన్వృద్ధసేవయా ॥ 3-314-50(27998)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-51x(2889)
కిం బ్రాహ్మణానాం దేవత్వం కశ్చ ధర్మః సతామివ।
కశ్చైషాం మానుషో భావః కిమేషామసతామివ ॥ 3-314-51(27999)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-52x(2890)
స్వాధ్యాయ ఏషాం దేవత్వం తప ఏషాం సతామివ।
మరణం మానుషో భావః పరివాదోఽసతామివ ॥ 3-314-52(28000)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-53x(2891)
కిం క్షత్రియాణాం దేవత్వం కశ్చ ధర్మః సతామివ।
కశ్చైషాం మానుషో భావః కిమేషామసతామివ ॥ 3-314-53(28001)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-54x(2892)
ఇష్వస్త్రమేషాం దేవత్వం యజ్ఞ ఏషాం సతామివ।
భయం వై మానుషో భావః పరిత్యాగోఽసతామివ ॥ 3-314-54(28002)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-55x(2893)
కిమేకం యజ్ఞియం సామ కిమేకం యజ్ఞియం యజుః।
కా చైషాం వృణుతే యజ్ఞం కాం యజ్ఞో నాతివర్తతే ॥ 3-314-55(28003)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-56x(2894)
ప్రాణో వై యజ్ఞియంసామ మనో వై యజ్ఞియం యజుః।
ఋగేకా వృణుతే యజ్ఞం తాం యజ్ఞో నాతివర్తతే ॥ 3-314-56(28004)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-57x(2895)
కింస్విదావపతాం శ్రేష్ఠం రకింస్విన్నివపతాం వరం।
కింస్విత్ప్రతిష్ఠమానానాం కిస్విత్ప్రసవతాంవరం ॥ 3-314-57(28005)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-58x(2896)
వర్షమావపతాం శ్రేష్ఠం బీజం నివపతాం వరం।
గావః ప్రతిష్ఠమానానాం పుత్రః ప్రసవతాం వరః ॥ 3-314-58(28006)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-59x(2897)
ఇంద్రియార్థాననుభవన్బుద్ధిమాఁల్లోకపూజితః।
సంమతః సర్వభూతానాముచ్ఛ్వసన్కో న జీవతి ॥ 3-314-59(28007)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-60x(2898)
దేవతాతిథిభృత్యానాం పితౄణామాత్మనశ్చ యః।
న నిర్వపతి పంచానాముచ్ఛ్వసన్న స జీవతి ॥ 3-314-60(28008)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-61x(2899)
కింస్విద్గురుతరం భూమేః కింస్విదుచ్చతరం చ స్వాత్।
కింస్విచ్ఛీఘ్రతరం వాయోః కింస్విద్బహుతరం తృణాత్ ॥ 3-314-61(28009)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-62x(2900)
మాతా గురుతరా భూమేః ఖాత్పితోచ్చతరస్తథా।
మనః శీఘ్రతరం వాతాచ్చింతా బహుతరీ తృణాత్ ॥ 3-314-62(28010)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-63x(2901)
కింస్విత్సుప్తం న నిమిషతి కింస్విజ్జాతం న చేంగతే।
కస్యస్విద్ధృదయం నాస్తికాస్విద్వేగేన వర్ధతే ॥ 3-314-63(28011)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-64x(2902)
మత్స్యః సుప్తో న నిమిషత్యండం జాతం న చేంగతే।
అశ్మనో హృదయంనాస్తి నదీ వేగేన వర్ధతే ॥ 3-314-64(28012)
అక్ష ఉవాచ। 3-314-65x(2903)
కింస్విత్ప్రవసతో మిత్రం కింస్విన్మిత్రం గృహే సతః।
ఆతురస్ చ కిం మిత్రం కింస్విన్మిత్రం మరిష్యతః ॥ 3-314-65(28013)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-66x(2904)
విద్యా ప్రవసతో మిత్రం భార్యా మిత్రం గృహే సతః।
ఆతురస్య భిషఙ్భిత్రం దానం మిత్రం మరిష్యతః ॥ 3-314-66(28014)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-67x(2905)
కోఽతిథిః సర్వభూతానాం కిం స్విద్ధర్మం సనాతనం।
అమృతం కింస్విద్రాజేంద్రకింస్విత్సర్వమిదం జగత్ ॥ 3-314-67(28015)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-68x(2906)
అతిథిః సర్వభూతానామగ్నిః సోమో గవామృతం।
సనాతనోఽమృతో ధర్మో వాయుః సర్వమిదం జగత్ ॥ 3-314-68(28016)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-69x(2907)
కింస్విదేకో విచరతే జాతః కో జాయతే పునః।
కింస్విద్ధిమస్య భైషజ్యం కింస్విదావపనం మహత్ ॥ 3-314-69(28017)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-70x(2908)
సూర్య ఏకో విచరతే యంద్రమా జాయతే పునః।
అగ్నిర్హమస్య భైషజ్యం భూమిరావపనం మహత్ ॥ 3-314-70(28018)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-71x(2909)
కింస్విదేకపదం ధర్ంయం కింస్విదేకపదం యశః।
కింస్విదేకపదం స్వర్గ్యం కింస్విదేకపదం సుఖం ॥ 3-314-71(28019)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-72x(2910)
దాక్ష్యమేకపదం ధర్ంయం దానమేకపదం యశః।
సత్యమేకపదం స్వర్గ్యం శీలమేకపదంసుఖం ॥ 3-314-72(28020)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-73x(2911)
కింస్విదాత్మా మనుష్యస్ కింస్విద్దైవకృతః సఖా।
ఉపజీవనం కిస్విదస్ కింస్విదస్య పరాయణం ॥ 3-314-73(28021)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-74x(2912)
పుత్ర ఆత్మా మనుష్యస్య భార్యా దైవకృతః సఖా।
ఉపజీవనం చ పర్జన్యో దానమస్ పరాయణం ॥ 3-314-74(28022)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-75x(2913)
ధన్యానాముత్తమం కింస్విద్ధనానాం స్యాత్కిముత్తమం।
లాభానాముత్తమం కింస్యాత్సుఖానాం స్యాత్కిముత్తమం ॥ 3-314-75(28023)
ధన్యానాముత్తమం దాక్ష్యంధనానాముత్తమం శ్రుతం।
లాభానాం శ్రేయ ఆరోగ్యం సుఖానాం తుష్టిరుత్తమా ॥ 3-314-76(28024)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-77x(2914)
కింస్విద్ధర్మపరంలకే కశ్చ ధర్మః సదాఫలః।
కిం నియంయ న శోచంతి కైశ్ సంధిర్న జీర్యతే ॥ 3-314-77(28025)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-78x(2915)
ఆనృశంస్యం పరం ధర్మాత్రేతాధర్మః సదాఫలః।
మనో యంయ న శోచంతి సంధిః సద్భిర్న జీర్యతే ॥ 3-314-78(28026)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-79x(2916)
కింను హిత్వాప్రియో భవతి కింను హిత్వా న శోచతి।
కింను హిత్వాఽర్థవాన్భవతి కింను హిత్వా సుఖీ భవేత్ ॥ 3-314-79(28027)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-80x(2917)
మానం హిత్వాప్రియో భవతి క్రోధం హిత్వా న శోచతి।
కామం హిత్వాఽర్థవాన్భవతి లోమం హిత్వా సుఖీ భవేత్ ॥ 3-314-80(28028)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-81x(2918)
కిమర్థం బ్రాహ్మణే దానం కిమర్థం నటనర్తకే।
కిమర్థం చైవ భృత్యేషు కిమర్థం చైవ రాజసు ॥ 3-314-81(28029)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-82x(2919)
ధర్మార్థం బ్రాహ్మణే దానం యశోర్థం నటనర్తకే।
భృత్యేషు సంగ్రహార్థం చ భయార్థం చైవ రాజసు ॥ 3-314-82(28030)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-83x(2920)
అజ్ఞానేనావృతోలోకస్తమసా న ప్రకాశతే।
లోభాత్త్యజతిమిత్రాణి సంగాత్స్వర్గం న గచ్ఛతి ॥ 3-314-83(28031)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-84x(2921)
అజ్ఞానేనావృతోలోకస్తమసా న ప్రకాశతే।
లోభాత్త్యజతిమిత్రాణి సంగాత్స్వర్గం న గచ్ఛతి ॥ 3-314-84(28032)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-85x(2922)
మృత కథం స్యాత్పురుషః కథం రాష్ట్రం మృతం భవత్।
శ్రాద్ధం మృతంకథం వా స్యాత్కథం యజ్ఞా మృతో భవేత్ ॥ 3-314-85(28033)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-86x(2923)
మృతో దరిద్రః పురుషోమృతంరాష్ట్రమరాజకం।
మృతమశ్రోత్రియం శ్రాద్ధం మృతో యజ్ఞస్త్వదక్షిణః ॥ 3-314-86(28034)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-87x(2924)
కా దిక్కిముదకంపార్థ కిమన్నం కించ వై విషం।
శ్రాద్ధస్ కాలమాఖ్యాహి తతః పిబ హరస్వ చ ॥ 3-314-87(28035)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-88x(2925)
సంతో దిగ్జలమాకాశం గౌరన్నం బ్రాహ్మణం విషం।
శ్రాద్ధస్య బ్రాహ్మణః కాలః కథం వా యక్ష మన్యసే ॥ 3-314-88(28036)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-89x(2926)
తపః కింలక్షణం ప్రోక్తం కో దమశ్చ ప్రకీర్తితః।
క్షమా చ కా పరా ప్రోక్తా కా చ హ్రీః పరికీర్తితా ॥ 3-314-89(28037)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-90x(2927)
తపః స్వధర్మవర్తిత్వం మనసో దమనం దమః।
క్షమా ద్వంద్వసహిష్ణుత్వంహీరకార్యనివర్తనం ॥ 3-314-90(28038)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-91x(2928)
కిం జ్ఞానం ప్రోచ్యతే రాజన్కః శమశ్చ ప్రకీర్తితః।
దయా చ కా పరా ప్రోక్తా కిం చార్జవముదాహృతం ॥ 3-314-91(28039)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-92x(2929)
జ్ఞానం తత్త్వార్థసంబోధః శమశ్చిత్తప్రశాంతతా।
దయాసర్వసుఖైపిత్వమార్జవం సమచిత్తతా ॥ 3-314-92(28040)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-93x(2930)
కః శత్రుర్దుర్జయః పుంసాం కశ్చవ్యాధిరనంతకః।
కీదృశశ్చ స్మృతః సాధురసాధుః కీదృశః స్మృతః ॥ 3-314-93(28041)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-94x(2931)
క్రోధః సుదుర్జయః శత్రుర్లోభోవ్యాధిరనంతకః।
సర్వభూతహితః సాధురసాధుర్నిర్దయః స్మృతః ॥ 3-314-94(28042)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-95x(2932)
కో మోహః ప్రోచ్యతే రాజన్కశ్ మానః ప్రకీర్తితః।
కిమాలస్యం చ విజ్ఞేయం కశ్చశోకః ప్రకీర్తితః ॥ 3-314-95(28043)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-96x(2933)
మోహో హిధర్మమూఢ్తవంమానస్త్వాత్మాభిమానితా।
ధర్మనిష్క్రియతాఽఽలస్యం శోకస్త్వజ్ఞానముచ్యతే ॥ 3-314-96(28044)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-97x(2934)
కిం స్థైర్యమృషిభిః ప్రోక్తం కిం చ ధైర్యముదాహృతం।
స్నానం చ కిం పరం ప్రోక్తం దానం చ కిమిహోచ్యతే ॥ 3-314-97(28045)
యుధిష్ఠి ఉవాచ। 3-314-98x(2935)
స్వధర్మే స్థిరతా స్థైర్యం ధైర్యమింద్రియనిగ్రహః।
స్నానం మనోమలత్యాగో దానం వై భూతరక్షణం ॥ 3-314-98(28046)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-99x(2936)
కః పండిః పుమాన్జ్ఞేయో నాస్తికః కశ్చ ఉచ్యతే।
కో మూర్ఖః కశ్చకామః స్యాత్కో మత్సర ఇతి స్మృతః ॥ 3-314-99(28047)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-100x(2937)
ధర్మజ్ఞః పండితో జ్ఞేయో నాస్తికో మూర్ఖ ఉచ్యతే।
కామః సంసారహేతుశ్చ హృత్తాపో మత్సరః స్మృతః ॥ 3-314-100(28048)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-101x(2938)
కోఽహంకార యఇతిప్రోక్తః కశ్చ దంభః ప్రకీర్తితః।
కిం తద్దైవం పరం ప్రోక్తం కిం తత్పైశున్యముచ్యతే ॥ 3-314-101(28049)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-102x(2939)
మహాఽజ్ఞానమహంకారో దంభో ధర్మో ధ్వజోచ్ఛ్రయః।
దైవం రదానఫలం ప్రోక్తం పైశున్యం పరదూషణం ॥ 3-314-102(28050)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-103x(2940)
ధర్మశ్చార్థశ్చ కామశ్చ పరస్పరవిరోధినః।
ఏషాం నిత్యవిరుద్ధానాం కథమేకత్ర సంగమః ॥ 3-314-103(28051)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-104x(2941)
యదా ధర్మశ్భార్యా చ పరస్పరవశానుగౌ।
తదా ధర్మార్థకామానాం త్రయాణామపి సంగమః ॥ 3-314-104(28052)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-105x(2942)
అక్షయోనరకః కేన ప్రాప్యతే భరతర్షభ।
ఏతన్మే పృచ్ఛతః ప్రశ్నం తచ్ఛీఘ్రం వక్తుమర్హసి ॥ 3-314-105(28053)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-106x(2943)
రబ్రాహ్మణం స్వయమాహూయ యాచమానమకించనం।
పశ్చాన్నాస్తీతి యోబ్రూయాత్సోక్షయంనరకం వ్రజేత్ ॥ 3-314-106(28054)
వేదేషు ధర్మశాస్త్రేషు మిథ్యా యో వై ద్విజాతిషు।
దేవేషు పితృధ్రమేషు సోఽక్షయంనరకం వ్రజేత్ ॥ 3-314-107(28055)
విద్యమానే ధనే లోభాద్దానభోగవివర్జితః।
పశ్చాన్నాస్తీతి యో బ్రూయాత్సోక్షయం నరకం వ్రజేత్ ॥ 3-314-108(28056)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-109x(2944)
రాజన్కులేన వృత్తేన స్వాధ్యాయేన శ్రుతేన వా।
బ్రాహ్మణ్యం కేన భవతి ప్రబ్రూహ్యేతత్సునిశ్చితం ॥ 3-314-109(28057)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-110x(2945)
శృణు యక్ష కులం తాత న స్వాధ్యాయో న చ శ్రుతం।
కారణం హి ద్విజత్వేచ వృత్తమేవ న సంశయః ॥ 3-314-110(28058)
వృత్తం యత్నేన సంరక్ష్యం బ్రాహ్మణేన విశేషతః।
అక్షీణవృత్తో న క్షీణో వృత్తతస్తు హతో హతః ॥ 3-314-111(28059)
పఠకాః పాఠకాశ్చైవ యే చాన్యే శాస్త్రచింతకాః।
సర్వే వ్యసనినో మూర్ఖా యః క్రియావాన్స పండితః ॥ 3-314-112(28060)
చతుర్వేదోఽపి దుర్వృత్తః స శూద్రాదతిరిచ్యతే।
యోఽగ్నిహోత్రపోర దాంతః స బ్రాహ్మణ ఇతి స్మృతః ॥ 3-314-113(28061)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-114x(2946)
ప్రియవచనవాదీ కిం లభతే
విమృశితకార్యకరః కిం లభతే।
బహుమిత్రకరః కిం లభతే
ధర్మే రతః కిం లభతే కథయ ॥ 3-314-114(28062)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-115x(2947)
ప్రియవచనవాదీ ప్రీయో భవతి
విమృశితకార్యకరోఽధికం జయతి।
బహుమిత్రకరః సుఖం వసత
యశ్చ ధర్మరతః స గతిం లభతే ॥ 3-314-115(28063)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-116x(2948)
కోమోదతేకిమాశ్చర్యం కః పంథాః కా చ వార్తికా।
వద మే చతురః ప్రశ్నాన్మృతా జీవంతు బాంధవాః ॥ 3-314-116(28064)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ 3-314-117x(2949)
పంచమేఽహని షష్ఠే వా శాకం పచతి స్వే గృహే।
అనృణీ రచాప్రవాసీ చస వారిచర మోదతే ॥ 3-314-117(28065)
అహన్యహని భూతాని గచ్ఛంతీహ యమాలయం।
శేషాః స్థావరమిచ్ఛంతి కిమాశ్చర్యమతః పరం ॥ 3-314-118(28066)
తర్కోఽప్రతిష్ఠః శ్రుతయో విభిన్నా
నైకో మునిర్యస్య మతం ప్రమాణం।
ధర్మస్య తత్త్వం నిహితం గుహాయాం
మహాజనో యేన గతఃస పంథా ॥ 3-314-119(28067)
పృథ్వీ విభాండం గగనం పిఘానం
సూర్యాగ్నినా రాత్రిదివేంధనేన।
మాసర్తుదర్వీపరిఘట్టనేన
భూతాని కాలః పచతీతి వార్తా ॥ 3-314-120(28068)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-121x(2950)
వ్యాఖ్యాతా మే త్వయా ప్రశ్నా యథాతత్వం పరంతప।
పురుషం త్విదానీంవ్యాఖ్యాహి యశ్చ సర్వధనీ నరః ॥ 3-314-121(28069)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-122x(2951)
దివం స్పృశతి భూమిం చ శబ్దః పుణ్యేన కర్మణా।
యావత్స శబ్దో భవతి తావత్పురుష ఉచ్యతే ॥ 3-314-122(28070)
తుల్యే ప్రియాప్రియే యస్ సుఖదుఃఖే తథైవ చ।
అతీతానాగతే చోభే సవై పురుష ఉచ్యేత ॥ 3-314-123(28071)
`సమత్వం యస్య సర్వేషు నిస్పృహః శాంతమానసః।
సుప్రసన్నః సదా యోగీ స వై సర్వధనీ నరః' ॥ 3-314-124(28072)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-125x(2952)
వ్యాఖ్యాతః పురుషో రాజన్యశ్చ సర్వధనీ నరః।
తస్మాత్త్వమేకం భ్రాతృణాం యమిచ్ఛసి స జీవతు ॥ 3-314-125(28073)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-126x(2953)
శ్యామో య ఏష రక్తాక్షో బృహత్సాల ఇవోత్థితః।
వ్యూఢోరస్కో మహాబాహుర్నకులో యక్ష జీవతు ॥ 3-314-126(28074)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-127x(2954)
ప్రియస్తే భీమసేనోఽయమర్జునో వః పరాయణం।
త్వం కస్మాన్నకులం రాజన్సాపత్నం జీవమిచ్ఛసి ॥ 3-314-127(28075)
యస్ నాగసహస్రేణ దశసంఖ్యేన వై బలం।
తుల్యంతం భీమముత్సృజ్య నకులం జీవమిచ్ఛసి ॥ 3-314-128(28076)
తథైనం మనుజాః ప్రాహుర్భీమసేనం ప్రియం తవ।
అథ కనానుభావేన సాపత్నం జీవమిచ్ఛసి ॥ 3-314-129(28077)
యస్య బాహుబలంసర్వేపాండవాః సముపాసతే।
అర్జునం తమపాహాయ నకులం జీవమిచ్ఛసి ॥ 3-314-130(28078)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 3-314-131x(2955)
ధర్మ ఏవ హతో హంతి ధ్రమో రక్షతి రక్షితః।
తస్మాద్ధఱ్మం న త్యజామి మా నో ధర్మో హతోఽవధీత్ ॥ 3-314-131(28079)
ఆనృశంస్యం పరో ధర్మః పరమార్థాచ్చమే మతం।
ఆనృశంస్యం చికీర్షామి నకులో యక్ష జీవతు ॥ 3-314-132(28080)
ధర్మశీలః సదా రాజాఇతిమాం మానవా విదుః।
స్వధర్మాన్న చలిష్యామి నకులో యక్ష జీవతు ॥ 3-314-133(28081)
కుంతీ చైవ తు మాద్రీ చ ద్వే భార్యే తు పితుర్మమ।
ఉభే సపుత్రే స్యాతాం వై ఇతిమే ధీయతే మతిః ॥ 3-314-134(28082)
యథా కుంతీ తథా మాద్రీ విశేషో నాస్తి మే తయోః।
మాతృభ్యాం సమమిచ్ఛామి నకులో యక్ష జీవతు ॥ 3-314-135(28083)
యక్ష ఉవాచ। 3-314-136x(2956)
3-314-136(28084)
యస్ తేఽర్థాచ్చ కామచ్చ ఆనృశంస్యం పరం మతం।
తస్మాత్తే భ్రాతరః సర్వే జీవంతు భరతర్షభ ॥
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Footnotes
3-314-6 బిధర్భిణ్యోఽనృతాః ॥
3-314-9 న కస్యచిదజేతాఽపితు సర్వస్యైవ జేతా ॥
3-314-10 ఆశాం రాజ్యాశాం। సంహత్య వినాశ్య ॥
3-314-16 దధ్యౌ కారణం మరణహేతుం విచారితవాన్ ॥
3-314-18 తపఃసుతః ధర్మపుత్రః ॥
3-314-22 దుష్కృతేఃపాపాకర్మణః ॥
3-314-28 ఓఘవలాన్ మహాప్రవాహయేగాన్।
ప్రతిసమాసేత ప్రతియుద్ధ్యేత్ కరోతి యస్తాదృశో యనఋ కాలాంతకయమస్తస్మాత్ ॥
3-314-32 ప్రయానభాక్ ప్రాధాన్యభాక్ ।.
3-314-34 అతీవ తే మహదితిపాఠే తే తథ ॥
3-314-48 వేదాస్తస్యాభితశ్చరా ఇతి అధర్మస్తమస్తం నయతీతి క. చ. ధ.పాఠః ॥
3-314-49 కేన ద్వితయో భవతీతి ధ. పాఠః ॥
3-314-54 పరిత్యాగ ఆర్తానామితి శేషః। దానమేషాం సతామివతి క. పాఠః ॥
3-314-55 కా చైకా వృశ్చత ఇతి క. ధ.పాటః ॥
3-314-56 వాగేకా వృశ్చతేఽయజ్ఞమితి క. పాఠః ॥
3-314-60 న నిర్వపతి న ప్రయచ్ఛతి దేవతాదిభ్యః ॥
3-314-62 ఉక్తసాధనాశక్తేన మాతాపిత్రోః శుశ్రూషా మనోనిరోధస్తృణవత్తుచ్ఛాయాశ్చింతాయస్త్యాగశ్చ కర్తవ్య ఇత్యాహ కింస్విద్గుర్వితి।
బహుతరం నృణామితి ధ.పాఠః। బహుతరీ తృణాదితి ధ. పాఠః ॥
3-314-64 కింస్విజ్జాతం నచోపతి ఇతి ఝ. పాఠః ॥
3-314-66 సార్తః ప్రవసతో మిత్రమితి ఝ. పాఠః ॥
3-314-70 ఏకపదం ఏకమేవ పర్యవసానస్థానం।
దాక్ష్యే కృత్స్నే ధర్మః పర్యవసిత ఇత్యర్తః। ఏవముత్తరత్ర ॥
3-314-87 ప్రార్థనావిషం ఇతి ఝ. పాఠః ॥
3-314-126 జీవం జీవంతం ॥
3-314-128 అనుభావేన నకులగతసామర్థ్యేన ॥
3-314-130 నః అస్మాన్మావధీత్ ॥
3-314-131 ఆనృశంస్యం అవైషంయం। పరమార్థాత్ సత్యాత్ ॥
3-314-133 ధీయతే నిశ్చినుతే ॥
3-314-135 యస్మాత్తే పార్థ ధర్మాచ్చ ఇతి థ. ధ. పాఠః ॥
 శ్లోకాలు.jpg "మహాభారతం 1,00,000 (ఒక లక్ష) శ్లోకాలు")
